“Edeb bir tâc imiş nûr-i Hudâ'dan, Giy o tâcı emin ol her belâdan.”

“Edeb Yâ Hû!” Dergâhların kapısından içeri adım atan her yolcuyu karşılayan bu iki kelime, aslında bir ömürlük irfan yolculuğunun ilk dersiydi. İnsan, o kapıdan girerken önce dilini, sonra gönlünü, en nihayetinde nefsini terbiye etmeye davet edilirdi. Dergâhın çıkışında ise başka bir levha beklerdi onu: “Hiç!” Girişte edep, çıkışta hiçlik... Birinde haddini bilmek, diğerinde benlik iddiasından sıyrılmak vardı. Çünkü hakikate giden yol, insanın kendisini büyük görmekten vazgeçmesiyle başlardı.

İnsanı insan kılan nedir? Bilgisi mi, makamı mı, serveti mi, yoksa sahip olduğu kudret mi? Belki de bütün bunların ötesinde, insanın kendisine, Rabbine ve bütün mahlukata karşı taşıdığı o ince ruh, o derin idrak, o görünmez terbiye... Yani edep!

Edep, yalnızca nezaket kurallarına riayet etmek, güzel söz söylemek yahut toplum içinde ölçülü davranmak değildir. Çok daha derinlerde saklıdır onun hakikati. Bir irade meselesidir edep; vicdanın sesini susturmamak, nefsin taşkınlıklarına gem vurmaktır. İnsanın kendisine yakışmayan hâllerden uzak durabilmesidir. Ruhun derinliklerinde doğan, sözün letafetine, davranışın zarafetine dönüşen bir ahlak inceliğidir.

Kendini bilmekle aralanır edebin kapısı, haddini bilmekle derinleşir, benlikten sıyrılıp hiçlik makamına ermekle kemale yürür insan. Kendini bilmek, nefsin bitmek bilmeyen benlik iddiasından sıyrılıp kul olduğunu idrak etmek; varlığı kendinden bilmekten vazgeçip her şeyin sahibinin Allah olduğunu gönülden tasdik etmektir. Sahip olduklarını mülk değil emanet, kabiliyetlerini üstünlük değil lütuf, makamını imtiyaz değil mesuliyet bilmektir. Nice sırlar gizlidir insanın kendi hakikatinde; lakin o sırra ermek için önce benlik perdesini aralamak gerekir. Çünkü gönül aynası kibirle buğulanmışsa hakikat tecelli etmez orada.

Anlar ki insan; varlığı kendinden değil, var edenden bilmek; kendini yüceltmek değil, nefsini terbiye etmek; çokluğun içinde kaybolmak değil, birliğin sırrına ermektir hakiki irfan. Ve insan, hiçliğini idrak ettiği yerde bulur kulluğun en yüce mertebesini.

Rabbine karşı edep, her şeyden önce O’nun huzurunda bulunduğunu bilmektir. Görülmediğini zannettiği anlarda dahi görüldüğünü, yalnız kaldığını düşündüğü zamanlarda bile yalnız olmadığını idrak etmektir. İhsan şuuruyla yaşamaktır.

Ne büyük gaflettir insanın kendisini yaratanı unutması! Ne büyük kayıptır, nimetlerin içinde yaşarken nimetin sahibini hatırından çıkarması! Oysa her nefeste O’nun lütfu, her adımda O'nun inayeti vardır. Öyleyse edep; secdede alnı yere koymak kadar, hayatın her anında gönlü Rabbine açık tutabilmektir.

Nefse karşı edep ise insanın en çetin mücadelesidir. Çünkü en zor fetih, dışarıdaki düşmanları yenmek değil, içerideki benlik duvarlarını aşmaktır. İnsanı yücelttiğini söyleyerek alçaltan, özgürleştirdiğini zannettirerek esir alan nefse karşı uyanık olmaktır. Kibirden tevazuya, hırstan kanaate, hasetten muhabbete yürüyebilmektir.

İnsan, sahip olduklarıyla büyüdüğünü zanneder çoğu zaman. Oysa hakikatte büyüklük, sahip olduklarıyla övünmekte değil, sahip olduklarının gerçek sahibini bilmektir. Makamın da, servetin de, güzelliğin de, kabiliyetin de birer emanet olduğunu idrak etmektir. Bir gün elinden alınabilecek hiçbir şeyi kendine ebedî bir paye edinmemektir. Ardından “Müteâl” olana ulaşmaktır. Kendisinin de, malik olduğu şeylerin de gerçek sahibinin “Allah” olduğu bilinciyle rızanın sükûnetine erebilmektir. Ne güzel bir teslimiyettir şu sözlerde saklı olan:

“Alan sensin, veren sensin, kılan sen!

Ne verdinse odur, dahî nemiz var!”

İşte nefsin benlik iddiasını susturan, insanı hiçlik makamında olgunlaştıran anlayış budur. Kendini herkesten üstün görmek değil, herkeste bir hikmet aramak... Başkalarını küçülterek yükselmek değil, kendi kusurlarını görerek olgunlaşmak... İnsanlara karşı edep ise gönül incitmemeyi hayatın temel ölçüsü hâline getirmektir. Her insanı, Allah'ın yarattığı ve değer verdiği bir can olarak görebilmektir. Bir gönlü kırmanın bazen bir ömür sürecek izler bırakacağını bilmektir. Çünkü gönül, sıradan bir mekân değildir; muhabbetin, merhametin ve ilahî tecellilerin hissedildiği ince bir âlemdir.

Ne yazık ki bazen bir bakışla yaralarız insanları, bazen bir cümleyle yıkarız yılların emeğini. Oysa edep, dilin söylediğinden önce gönlün hissettiğini tartabilmektir. Her doğruyu her yerde, her sözü her şekilde söylemenin hikmet olmadığını bilmektir. Zira hakikat kadar, hakikatin ifade ediliş biçimi de önemlidir.

Yaratılmışlara karşı edep de bu inceliğin başka bir tezahürüdür. Bir çiçeği koparırken, bir ağacın dalını kırarken, bir hayvanı incitirken dahi yaratılmış olmanın hürmetini gözetmektir. Kâinattaki her varlığın kendine mahsus bir dili, bir vazifesi, bir hikmeti bulunduğunu anlamaktır. İnsanın tabiat üzerindeki hâkimiyetini sınırsız bir tasarruf hakkı değil, ağır bir emanet olarak görmesidir.

Bugün insanlığın belki de en çok muhtaç olduğu şey, yeni bilgiler, yeni teknolojiler, yeni imkânlar değil; asırlardır gönüllere ışık tutan o ezeli hikmeti yeniden hatırlamaktır. Zira bilgi çoğaldıkça hikmetin, imkânlar arttıkça merhametin de çoğalması beklenirken, insanın insana yabancılaştığı, gönüllerin birbirinden uzaklaştığı bir çağda yaşıyoruz. Oysa ne çok ihtiyacımız var birbirimizi incitmeden dinlemeye, anlamaya, farklılıklarımızı birer ayrılık sebebi değil, yaratılışın birer zenginliği olarak görmeye... Bir gönle dokunmanın, bir yaraya merhem olmanın, bir insanın yükünü hafifletmenin kıymetini yeniden kuşanmaya... Çünkü medeniyetin gerçek ölçüsü yükselen binalar, gelişen teknolojiler yahut biriktirilen servetler değil; insanın gönlünde büyüttüğü merhamet, dilinde taşıdığı nezaket ve hayatına nakşettiği ahlaktır. Unutulmamalıdır ki edep, yalnızca insanın şahsiyetini süsleyen bir erdem değil, insanlığın varlığını anlamlı kılan en kadim hakikattir.

Ve belki de bütün bu hakikatleri iki mısrada özetleyen, bir ömre sığdıran en zarif öğüt şudur:

“Edeb bir tâc imiş nûr-i Hudâ'dan,

Giy o tâcı emin ol her belâdan.”