Hadislerle İslam

Hukuki İhtilafların Çözümü: Sulh, Her Zaman Hayırlıdır

Hz. Peygamberin (sas) hukuki ihtilafların çözümü için kullandığı usul ve esaslar nelerdir?

Abone Ol

Ümmü Seleme'den (ra) nakledildiğine göre, Resûlullah (sas) şöyle buyurmuştur:

“Ben, ancak bir insanım. Davalarınızı bana getiriyorsunuz. Bazılarınız delilini ifade etmede bir kısmınızdan daha başarılı olabilir ve ben de ondan dinlediklerime göre karar veririm. Şayet ben herhangi birine kardeşinin hakkı olan bir şeyin verilmesine hükmedersem, o kimse bunu almasın. Çünkü ben (bu hükümle) ona ateşten bir parça vermişimdir. ”

"عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ: “إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ، وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ، وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِى نَحْوَ مَا أَسْمَعُ، فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا فَلاَ يَأْخُذْهُ، فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ

(B7169 Buhârî, Ahkâm, 20)

***

عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِى بَكْرَةَ قَالَ: كَتَبَ أَبِى –وَكَتَبْتُ لَهُ– إِلَى عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِى بَكْرَةَ وَهُوَ قَاضٍ بِسِجِسْتَانَ أَنْ لاَ تَحْكُمَ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَأَنْتَ غَضْبَانُ فَإِنِّى سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يَقُولُ: “لاَ يَحْكُمْ أَحَدٌ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَهُوَ غَضْبَانُ.”

Abdurrahmân b. Ebû Bekre (ra) anlatıyor: “Babam (Ebû Bekre) Sicistan kadısı olan Ubeydullah b. Ebû Bekre'ye bir mektup yazarak —ki onun için bu mektubu ben yazdım— şöyle dedi: Öfkeliyken iki kimse arasında hüküm verme. Zira ben Resûlullah'ı (sas) şöyle derken işittim:

"Bir kimse öfkeli iken iki kişi arasında hüküm vermesin!" "

(M4490 Müslim, Akdiye, 16)

***

عَنْ [عَبْدِ اللَّهِ] بْنِ أَبِى أَوْفَى قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “[إِنَّ] اللَّهَ مَعَ الْقَاضِى مَا لَمْ يَجُرْ. فَإِذَا جَارَ تَخَلَّى عَنْهُ وَلَزِمَهُ الشَّيْطَانُ.”

Abdullah b. Ebû Evfâ'nın (ra) naklettiğine göre, Resûlullah (sas) şöyle buyurmuştur:

Allah (cc), haksızlık etmediği sürece hâkimle beraberdir. Haksızlık yaparsa Allah (cc) ondan uzaklaşır, şeytan onunla beraber olur. ”

(T1330 Tirmizî, Ahkâm, 4)

***

عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) يَقُولُ: “إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ.”

Amr b. Âs'ın (ra) işittiğine göre, Resûlullah (sas) şöyle buyurmuştur:

Hâkim hüküm vereceği zaman ictihad eder (olanca imkân ve gücü ile hakkı arar) sonra isabetli hüküm verirse, kendisine iki sevap vardır. Ama hüküm verirken ictihad eder sonra yanılırsa ona bir sevap vardır. ”

(B7352 Buhârî, İ'tisâm, 21; M4487 Müslim, Akdiye, 15)

***

عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) قَالَ فِى خُطْبَتِهِ: “الْبَيِّنَةُ عَلَى الْمُدَّعِى وَالْيَمِينُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ.”

Amr b. Şuayb'ın (ra), babası aracılığıyla dedesinden naklettiğine göre, Hz. Peygamber (sas) bir hutbesinde şöyle buyurmuştur:

“Delil getirmek davacıya, yemin etmek ise davalıya düşer.”

(T1341 Tirmizî, Ahkâm, 12)

***

Vaktiyle yanlarında birer erkek çocukları olan iki kadın vardı. Bir kurt geldi, bunlardan birinin çocuğunu kapıp götürdü. Çocuğunu yitiren kadın diğerine, "Kurt senin çocuğunu götürdü." dedi. O da, "(Hayır!) Senin çocuğunu götürdü!" dedi. Bunun üzerine Hz. Dâvûd’un (as) huzurunda yargılandılar. Hz. Dâvûd, sağ kalan çocuğu yaşı büyük olan (aslında çocuğunu yitiren) kadına verdi.

Kadınlar, davayı bir de Hz. Dâvûd’un (as) oğlu Hz. Süleyman’a (as) arz ettiler. Süleyman (as) işin gerçek yüzünü anlamak için, "Bana bir bıçak getirin. Şu çocuğu (ikiye bölüp) bu iki kadın arasında paylaştırayım." deyince yaşı küçük olan kadın Hz. Süleyman’a (as), "Allah (cc) sana rahmet etsin, aman öyle yapma! Zira o, bu kadının oğludur." dedi. Bunun üzerine Hz. Süleyman (as) da çocuğun yaşı küçük olan kadına ait olduğuna hükmetti. Böylece aynı davaya iki farklı hüküm verilmiş oldu. Aslında böylesi bir dava karşısında ihtilâf etmeleri çok normaldi. Hz. Dâvûd’un (as) böyle bir hüküm vermesinde, çocuğun büyük kadına benzemesi ve büyük kadının kucağında bulunması gibi nedenlerin etkili olduğuna dair birtakım rivayetler kaynaklarda yer alsa da tam olarak hangi sebeple bu yönde hüküm verdiği bilinememektedir. Hz. Süleyman (as) ise kendine has yöntemi ile babasından daha farklı bir hükme ulaşmıştır.

Hz. Dâvûd (as) ve Hz. Süleyman’ın (as) karşılaşmış oldukları bu gibi ihtilâflar tarih boyunca yaşanmıştır. Bu ihtilâflar, insanları diğer canlılardan ayıran en önemli özelliklerinden birisi olan sosyal hayatın doğal bir sonucudur. Toplum hayatını paylaşan kimselerin davranışlarının bir kısmı başkalarına zarar verebilir. Bu yüzden her ülkede insanlar arası ilişkileri düzenleyen din, ahlâk, örf ve âdet kurallarının yanında hukuk kuralları var olagelmiştir. Hukuk kuralları, insanlardan bazı davranışların yapılmasını isterken, bazılarını da yasaklar. İnsanların hukuka aykırı davranışları, hukukî ihtilâfların meydana gelmesi sonucunu doğurur.

Hukukun amacı toplumsal düzeni, güvenliği, barışı, eşitliği ve adaleti sağlamaktır. İnsanların dünya ve âhiret mutluluğunu sağlamak için gönderilen Hz. Peygamber (sas) de insanlar arasında meydana gelen ihtilâfları hukukun, arz ettiğimiz evrensel amaçlarını göz önünde bulundurarak çözmüş veya çözümlemeyi tavsiye etmiştir. Bu nedenle bizzat kendisi, hukukî ihtilâfların çözümü için bazı usul ve esaslar takip etmiştir.

Öncelikle hukukî ihtilâfın meydana gelmesini önleyecek bazı tedbirler almıştır. Hz. Peygamber (sas), her şeyden önce insanların başkalarına zarar vermeden faziletli ve ahlâklı bir şekilde yaşamalarını amaçlamıştır. Yüce Allah’tan (cc) aldığı vahyin mesajı bu yönde olduğu gibi, kendisinin uygulamaları ve sözleri de aynı doğrultuda olmuştur. Nitekim O, Müslüman’ı, "dilinden ve elinden Müslümanların selâmette olduğu (zarar görmediği) kimse" olarak tanımlamıştır. Bu yüzden, Müslümanların hukukî ihtilâfların en aza indirgendiği bir toplumda yaşamaları için bazı tedbirler almıştır.

Hz. Peygamber (sas), tarafların vicdanlarına seslenerek, davalı ile davacının ellerindeki deliller ne kadar güçlü olursa olsun, iddialarını ne kadar etkili bir şekilde ileri sürebilecek durumda olurlarsa olsunlar, haksız iseler davalarının çözümü için kendisine başvurmamalarını istemiştir. Ellerindeki delillerin güçlü olmasından dolayı bazı kimselerin hâkimleri yanıltabileceklerini, böylece davayı kazanıp haksız kazanç elde edebileceklerini ama her şeyi en iyi bilen Yüce Allah’ı (cc) asla aldatamayacaklarını, elde ettikleri bu haksız kazancın âhirette cezasının çok ağır olacağını ifade etmiştir: "Ben, ancak bir insanım. Davalarınızı bana getiriyorsunuz. Bazılarınız delilini ifade etmede bir kısmınızdan daha başarılı olabilir ve ben de ondan dinlediklerime göre karar veririm. Şayet ben herhangi birine kardeşinin hakkı olan bir şeyin verilmesine hükmedersem, o kimse bunu almasın. Çünkü ben (bu hükümle) ona ateşten bir parça vermişimdir."

Herhangi bir davada haklı olup olmadığını insanın en iyi kendisinin bilebileceği gerçeğinden hareket eden Hz. Peygamber (sas), insanların mahkemeye başvurmadan önce problemlerini vicdanlarında çözmelerini istemiştir. Hicretin dokuzuncu senesinde, kabilesinden on kişilik bir heyetle Medine’ye gelip Müslüman olan Vâbisa b. Ma’bed el-Esedî, İslâm ile ilgili gerekli hususları Hz. Peygamber’den (sas) öğrenmek için kısa bir süre Medine’de kalacak, ardından tekrar memleketine dönecekti. Medine’de kalacağı süre zarfında nelerin sevap nelerin günah olduğunu eksiksiz olarak öğrenip dönmek istiyordu. Bu amaçla doğruca Resûlullah’a (sas) gitti. Ne var ki Hz. Peygamber’in (sas) etrafında oldukça kalabalık bir cemaat vardı. Ancak Vâbisa kararlıydı. Oradakileri kızdırmak pahasına da olsa, kalabalığı yararak ilerlemeye ve ‘en sevdiğim insan’ dediği Sevgililer Sevgilisi’ne (sas) yaklaşmaya çalıştı. Onu gören Peygamberimiz (sas), "Yaklaş ey Vâbisa! Yaklaş ey Vâbisa!" dedi.

Bunun üzerine dizi dizine değecek kadar yakınına gelen Vâbisa henüz sorusunu sormadan Allah Resûlü (sas) şöyle buyurdu: "Bana sormaya geldiğin şeyin ne olduğunu sana haber vereyim mi?" Vâbisa, "(Evet) ver ey Allah’ın Resûlü." dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber (sas), "Bana iyilik ve kötülük (sevap ve günah) hakkında sormaya mı geldin?" dedi. Vâbisa, "Evet" diye cevap verdi. Üç parmağını birleştirerek Vâbisa’nın göğsüne vuran Resûlullah (sas), "Kendine danış ey Vâbisa! İyilik, gönlünün huzur bulduğu ve içine sinen şeydir; kötülük ise insanlar ona onay verseler bile gönlünü huzursuz eden ve içinde bir kuşku bırakan şeydir." buyurdu. Aynı soruyu, Allah Resûlü’ne (sas) daha fazla soru sorup daha çok şey öğrenmek amacıyla bir yılını Medine’de geçiren Nevvâs b. Sem’ân da sormuştu. Onun aldığı cevap da Vâbisa’nınkinden pek farklı değildi: "İyilik, güzel ahlâktır; kötülük ise vicdanını rahatsız eden ve insanların bilmesini istemediğin şeydir."

Peygamber Efendimiz (sas), sadece haksız olduğunu bile bile dava açan kişinin değil, bu davanın kazanılması için çaba sarf eden, aracılık yapan, dahası hasmına iftira atan kimsenin de Allah’ın öfkesini çektiğini söylemektedir: "Her kim Allah’ın koyduğu cezalardan birinin uygulanmasını engellemek için aracı olursa, Allah’a (cc) karşı gelmiş olur. Her kim haksız bir davayı bile bile savunmaya kalkarsa, bu davasından dönünceye kadar Allah’ın (cc) gazabı, öfkesi onun üzerine olur. Her kim de bir mümin hakkında onda olmayan şeyleri söylerse, bu söylediğinden (iftiradan) vazgeçinceye kadar Yüce Allah (cc) onu cehennemliklerin irinleriyle karılmış balçıkta, bataklıkta oturtur."

Bu hadiste Peygamberimizin (sas) ilk vurguladığı husus, suçluya verilen cezanın infazını engellemek için aracı olmamaktır. Böyle bir aracılık elbette ki kabul edilemezdi. Nitekim Kureyşliler, Mahzûm kabilesinden hırsızlık yapan Fâtıma bnt. Esved adlı bir kadına Hz. Peygamber’in (sas) verdiği cezayı düşürmesi için Üsâme b. Zeyd’i aracı olarak göndermişlerdi. Çünkü Üsâme, Peygamber Efendimizin (sas) kendisini çok sevdiğini ifade ettiği bir kimseydi. Fakat Resûlullah (sas) Allah’ın koyduğu had cezalarından birini affetmesi için aracı olduğundan dolayı Üsâme’ye çıkıştıktan sonra, halka bir hutbe îrad ederek önceki kavimlerin güçlü kimseler çaldıklarında onları bırakıp, zayıflar çaldıklarında ise onlara had uygulamaları yüzünden helâk olduklarını belirttikten sonra, "Muhammed’in kızı Fâtıma da hırsızlık yapsa, Muhammed mutlaka onun elini keserdi." buyurmuştu.

Peygamber Efendimizin (sas) vurguladığı ikinci husus ise haksız bir davayı asla savunmamak gerektiğidir. Buna göre hiç kimse birtakım maddî menfaatler elde etmek için haksız birini savunarak veya ona arka çıkarak karşı tarafın mağdur olmasına neden olmamalıdır. Yalan yere yemin, yalancı şahitler ve iftira gibi yollar ile hâkimi yanıltmaya yönelik girişimler belki davanın kazanılmasını sağlayabilir. Fakat bu gibi uydurma deliller ile "Ahkemü’l-Hâkimîn" (Hükmedenlerin En İyi Hükmedeni) olan Yüce Rabbimizi yanıltamayacakları bir gerçektir. Bu kimseler dünyada birtakım menfaatler elde etseler de âhirette mutlaka yaptıklarının cezasını çekeceklerdir.

Resûlullah (sas), ihtilâfların hukukî yollarla çözümü zorunlu hâle geldiğinde de bazı esaslar takip etmiştir. Aslında Hz. Peygamber (sas), insanların kendi haklarına razı olarak hukukî ihtilâflara sebebiyet vermeden huzur içinde yaşamalarını hedeflemiş ve bunu da kendisi asr-ı saadette büyük ölçüde gerçekleştirmiştir. Ancak az da olsa insanlar arasında anlaşmazlık olduğunda, adalet ve hakkaniyet esaslarına göre hukuk kuralları içinde ihtilâfların çözümü konusunda gereğini yapmış ve Müslümanlardan da aynı hassasiyeti göstermelerini istemiştir. Hz. Peygamber (sas) hukukî ihtilâfların çözümünde davaya bakacak hâkimler, taraflar, mevzuat ve delillerle ilgili bazı prensipler koymuştur.

Hukukî ihtilâflar çözülürken adalet ve hakkaniyet kurallarına riayet edilmesi esastır. Bunun gerçekleştirilebilmesinde, davaya bakacak olan hâkimlerin rolü büyüktür. Bu yüzden Hz. Peygamber (sas), hâkimliğin çok önemli bir görev olduğunu ve bu mesleği seçecek olan kişilerin bazı şartları taşımaları gerektiği üzerinde durmuştur. Hz. Peygamber (sas), bu göreve seçilecek kimselerin bilgili ve fazilet sahibi olmaları, ihtilâfları incelerken iyi araştırma yapmaları, kararları adalet ve hakkaniyet ilkeleri çerçevesinde vermeleri gerektiğini belirtmiştir: "Hâkimler üç kısımdır. Biri cennette, ikisi ise cehennemdedir. Cennette olan, hakkı bilip ona göre hüküm verendir. Hakkı bildiği hâlde hüküm vermede zulmeden kişi cehennemdedir. İnsanlar arasında bilgisizce hüküm veren kimse de cehennemdedir." buyurarak, hâkimin hem bilgili olmasını hem de davaya konu olan olayı iyice araştırarak isabetli karar vermesini istemiştir.

Hz. Peygamber (sas), hâkimlerin bakacakları davalarda tarafsız ve objektif olmaları ilkesini kabul etmiştir. Bu ilkeye o kadar çok önem vermiştir ki kendi duygularını davaya karıştırabilir endişesiyle, hâkimin öfkeliyken hüküm vermesini yasaklamıştır: "Bir kimse öfkeli iken iki kişi arasında hüküm vermesin!"

Hâkimlik görevinin çok zor ve sorumluluk gerektiren bir meslek olduğunu vurgulayan Hz. Peygamber (sas), adalet ve hakkaniyet ilkelerine göre karar veren hâkimin, bulunduğu makamın hakkını vermiş olacağını haber vermiş, "Allah (cc), haksızlık etmediği sürece hâkimle beraberdir. Haksızlık yaparsa Allah (cc) ondan uzaklaşır, şeytan onunla beraber olur." buyurarak da hâkimin adaletten ayrılmaması gerektiğini vurgulamıştır.

Hâkimler, öncelikle delilleri titizlikle inceleyip araştırır, şahitleri dikkatle dinlerler. Daha sonra en doğru kararı verebilmek için yürüttükleri muhakeme sonucunda ictihad ederler. Yeterli çabayı gösterdikten sonra verilen hükmün isabetli yahut hatalı olması da imkân dâhilindedir. Hâkimler, ictihadları sonucunda doğru karar vermek için gereken özeni gösterirler ve isabetli karar verirlerse amaca ulaşmışlar demektir. Ama gereken özeni göstermelerine rağmen isabetsiz karar verirlerse bundan da sorumlu olmazlar. Hz. Peygamber (sas) bu konuda şöyle buyurmaktadır: "Hâkim hüküm vereceği zaman ictihad eder (olanca imkân ve gücü ile hakkı arar) sonra isabetli hüküm verirse, kendisine iki sevap vardır. Ama hüküm verirken ictihad eder sonra yanılırsa ona bir sevap vardır."

Resûlullah’ın (sas) ihtilâfların çözümünde belirlediği bir başka ilke ise hukuka uygunluktur. Peygamber Efendimiz (sas), hüküm verirken öncelikle Kur’an’ın yönlendirmelerine riayet etmiştir. Nitekim Yüce Rabbimizin (cc), "(Ey Muhammed!) Biz sana Kitab’ı (Kur’an’ı) hak olarak indirdik ki insanlar arasında Allah’ın sana öğrettikleri ile hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma." emri, Efendimizin (sas) ihtilâfların çözümünde Kur’an’a göre hareket etmesini gerektirmektedir. Efendimiz (sas), Kur’an’da yer almayan konularda ise kendi ictihadı ile hüküm vermiştir. Onun verdiği tüm hükümler müminler için bağlayıcıdır. Nitekim Rabbimiz (sas), "Hayır, Rabbine and olsun ki aralarında çıkan anlaşmazlık hususunda seni hakem kılıp sonra da verdiğin hükümden içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın (onu) tam mânâsıyla kabullenmedikçe iman etmiş olmazlar." ve "Allah ve Resûlü bir iş hakkında hüküm verdikleri zaman, hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadın için kendi işleri konusunda tercih kullanma hakları yoktur. Kim Allah’a ve Resûlü’ne karşı gelirse, şüphesiz ki o apaçık bir şekilde sapmıştır." âyetleri ile müminlerin, Kur’an’ın ve Peygamber Efendimizin (sas) hükümlerine itaat etmelerini emretmektedir.

Şu hâlde varılacak yargıların Kur’an’a ve Resûlullah’ın sünnetine uygun olması esastır. Ancak konuyla ilgili Kitap ve sünnette bir norm bulunamadığı takdirde hâkimlere kendi ictihadlarıyla karar verme yetkisi de verilmiştir. Nitekim "Muâz Hadisi" diye bilinen hadiste Hz. Peygamber (sas) meşhur sahâbî Muâz b. Cebel’i (ra) Yemen’e muallim ve kadı olarak gönderdiğinde ona, "Nasıl hüküm vereceksin?" diye sorar. Muâz, "Allah’ın Kitabı’ndaki ile." der. Hz. Peygamber (sas), "Şayet Allah’ın Kitabı’nda yoksa?" deyince cevaben, "Resûlullah’ın sünnetine göre." der. Hz. Peygamber (sas), "Eğer Resûlullah’ın sünnetinde de yoksa?" deyince Muâz (sas), "İçtihadımla." der. Hz. Peygamber (sas) bu cevaptan memnun kalarak, "Resûlullah’ın elçisini muvaffak kılan Allah’a (cc) hamdolsun." buyurur.

Hz. Peygamber (sas), hukukî ihtilâfların çözümü için kendisine başvurulduğunda, delilsiz karar verilemeyeceği ilkesini göz önünde bulundurmuştur. Bu delillerin bir kısmı yazılı, bazısı ise sözlü olabilir. Peygamber Efendimiz (sas), karşısına gelen bir ihtilâfın çözümünde tarafları dinledikten sonra hemen karar vermez, davacı ve davalının delillerinin olup olmadığını sorardı. Zira, "Eğer insanlara, sırf iddialarından dolayı (istedikleri) verilecek olsaydı, bazı kimseler bazılarının kanları ve malları konusunda hak iddia ederlerdi. Hâlbuki yemin etmek, (davacıya değil) davalıya düşer." buyurarak, davacının talebini yeterli görüp delilsiz karar vermenin doğru olamayacağını açıklamıştı.

Hz. Peygamber’in (sas) en çok aradığı delil, şahitlik ve yemin olmuştur. Şahitlik ve yemin delilinde insanların doğru ve dürüst olmaları çok önemlidir. Bu nedenle Hz. Peygamber (sas), mahkemelerin doğru ve hakkaniyete uygun karar verebilmeleri için şahitlik ve yeminle ilgili bazı ilkeler de koymuştur.

Şahitlik, bir kimsenin herhangi bir dava ile ilgili konuda daha önce gördüğü olay, davranış, söz ve benzeri şeyler hakkında mahkemede hâkimin huzurunda bilgi vermesi demektir. Hz. Peygamber (sas), Müslümanların mahkeme ve mahkeme dışındaki şahitliklerine çok önem vermiştir. Nitekim bir defasında ashâbı ile otururken Hz. Peygamber’in (sas) önünden bir cenaze geçtiğinde sahâbîler bu cenazeyi övdüler. Hz. Peygamber (sas), "Vacip oldu." dedi. Sonra bir başka cenaze geçtiğinde, sahâbîler onunla ilgili ise kötü şeyler söylediler. Hz. Peygamber (sas) yine, "Vacip oldu." dedi. Bunun üzerine kendisine, "Ey Allah’ın Resûlü! Buna da vacip oldu dedin, buna da vacip oldu dedin." denilince Hz. Peygamber (sas), "Toplumun şahitliği (her ikisi için de kabul edilmiştir). Müminler Allah’ın yeryüzündeki şahitleridir." buyurdu.

Şahitlerin mahkemede doğru beyanda bulunmalarını isteyen Hz. Peygamber (sas), yalancı şahitliği ise kesin bir dil ile yasaklamıştır. Hz. Peygamber (sas) bir gün ashâbı ile otururken onlara, "Size büyük günahların en büyüğünü haber vereyim mi?" buyurur. Ashâbı, "Evet yâ Resûlallah!" deyince, "Allah’a ortak koşmak ve anne babaya itaatsizlik etmektir." buyurur. Sonra arkasına yaslanmış bir hâldeyken doğrulur ve şu sözleriilâve eder: "Dikkat edin! Bir de yalan söz ve yalan şahitliktir! Dikkat edin, bir de yalan söz ve yalan şahitliktir!" Bu sözü tekrar tekrar söyler.

Diğer taraftan Hz. Peygamber (sas), hukukî ihtilâfların çözümünde katkısı olacağından dolayı, doğru ve dürüst şahitliği her zaman teşvik etmiş, "Şahitlerin en hayırlısı, şahitlik etmesi talep edilmeden önce şahitlik edendir." buyurmuştur. Hz. Peygamber (sas), kendisine bir dava getirildiğinde, gerek gördüğü takdirde şahitlerin de getirilmesini isterdi.

Resûlullah (sas), hukukî ihtilâfların çözümünde bazen yemin deliline de başvurmuştur. Nitekim Efendimiz (sas), "Delil getirmek davacıya, yemin etmek ise davalıya düşer." buyurarak şahitlik ve diğer delillerle iddiayı ispat etmenin davacının hakkı ve görevi, yemin etmenin ise davalının hakkı ve görevi olduğu genel ilkesini getirmiştir. Hz. Peygamber (sas) özellikle başka bir delil olmadığında tarafların yapacağı yemini mahkemede delil olarak kabul etmiştir. Ancak hakkın ortaya çıkması, adalete uygun ve doğru karar verilebilmesi için, yalan yere yemin edilmemesi konusunda başta sahâbîleri olmak üzere bütün Müslümanları uyarmıştır. Tıpkı aralarında anlaşmazlık çıkan Hadramevtli ve Kindeli iki kişinin davasında olduğu gibi... Hadramevtlinin adı Rebîa b. Ibdân, Kindelinin adı ise İmruü’l-Kays b. Âbis idi. Bu iki kişi, toprak mülkiyeti yüzünden davalık olmuşlardı. Aralarındaki sorunu çözmek için Resûlullah’a (sas) geldiler. Hadramevtli adam, "Ey Allah’ın Resûlü! Bu adam toprağımı (zorla elimden) aldı." dedi. Kindeli adam ise onun bu iddiasına karşı, "O toprak benim mülkümdür. Onun hiçbir hakkı yoktur." diye karşılık verdi. Hz. Peygamber (sas), Hadramevtli adama, "Sende (o toprağın sana ait olduğunu gösterir) açık bir delil var mı?" diye sordu. Adam, "Hayır." dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sas), "O hâlde sadece davalının yemini ile yetinmek zorundasın." buyurdu. Adam, "Ey Allah’ın Resûlü! Ama bu adam günahkâr bir kimsedir. Neye yemin ettiğine aldırış etmez, hiçbir şeyden sakınıp korkmaz." diye serzenişte bulundu. Ancak Hz. Peygamber (sas), "Onun hakkında bundan başka yapabileceğin bir şey yoktur." diyerek bu tartışmaya son verdi. Kindeli adamın yemin etmek üzere kalkmasının ardından da, "Eğer haksız yere senin malını elde etmek için yemin ederse Allah’ın huzuruna, Allah (cc) kendisinden yüz çevirmiş olduğu hâlde varacaktır." dedi. Bunun üzerine Kindeli adam o arazinin Hadramevtliye ait olduğunu itiraf etti ve böylece hakikat ortaya çıkmış oldu.

Hz. Peygamber (sas), yemin etmek suretiyle başka bir kimsenin hakkını gasp eden kimseye Allah Teâlâ’nın (cc) cehennem ateşini vacip kılacağını, cennetini ise haram edeceğini söylemişti. Sahâbîlerden birisi, "Ey Allah’ın Resûlü! Elde edilen basit bir şey olsa bile mi?" diye sorduğunda ise Hz. Peygamber (sas), "Erak ağacından bir misvak bile olsa (yine böyledir)." buyurmuştur. Nitekim Abdullah b. Mes’ûd (ra) da yalan yere yemin ederek Müslüman’ın malını alan kimsenin, Allah’ın huzuruna O’nun gazabına uğramış olarak çıkacağını haber vermiştir.

Bütün bu anlatılanlar, hâkimin, insanların iç dünyalarını araştırarak niyet okuyuculuğuna kalkışmadan zâhire ve objektif delillere göre karar vermesinin Kur’an’a ve sünnete daha uygun olduğunu da göstermektedir. Nitekim Hz. Ömer (ra) bu konuda şöyle demektedir: "Resûlullah (sas) zamanında insanlar suç işlediklerinde vahiy ile uyarılırlardı. Artık vahiy kesilmiştir. (Bundan dolayı) biz şu anda, sizi ancak yaptığınızı açıkça gördüğümüz davranışlarla yargılayabiliriz. İyi işler yaptığını açıkça gördüğümüz kimseyi güvenilir kabul edip kendimize yakın hissederiz. Bu kimsenin gizli hâllerini araştırmak bize düşmez. İşlediği gizli işleri hesaba çekecek olan Allah’tır. Bir kötülük işlediğini açıkça gördüğümüz kimseyi ise her ne kadar gizli hâllerinin iyi olduğunu söylese de güvenilir kabul etmez ve tasdiklemeyiz."

Resûlullah (sas), muhakeme esnasında uyulması gereken bazı ilkeler de belirlemiştir. Hz. Peygamber (sas), dava görülürken tarafların hâkimin önüne oturmasını istemiş, sonra da onların ayrı ayrı dinlenmesi gerektiğini ifade buyurmuştur. Nitekim Hz. Peygamber (sas), Hz. Ali’yi (ra) Yemen’e hâkim olarak gönderdiğinde Hz. Ali (ra), "Ey Allah’ın Resûlü! Beni gönderiyorsun ama ben genç bir insanım ve hüküm verme konusunda da hiç bilgim yok." demiş, bunun üzerine Hz. Peygamber (sas), "Allah (cc) senin kalbini doğruya iletecek ve dilini (doğru üzerine) güçlendirecektir. İki hasım gelip önüne oturduğunda, birincisini dinlediğin gibi diğerini de dinleyinceye kadar bir karar verme. Bu, (vereceğin) kararın ortaya çıkması için daha uygundur." buyurmuştur.

Hz. Peygamber (sas) önüne gelen hukukî ihtilâfları, mümkünse sulh yoluyla çözmeyi tercih ederdi. Bir defasında evinde otururken Kâ’b b. Mâlik (ra) ile İbn Ebû Hadred adlı kişinin mescitte alacak verecek yüzünden yüksek sesle tartıştıklarını duymuştu. Odasının perdesini açarak, "Ey Kâ’b!" diye seslendi. O, "Buyur, ey Allah’ın Resûlü!" diye cevap verince, Hz. Peygamber (sas) eliyle yarısını işaret ederek, "Alacağının şu kadarını düş." dedi. Kâ’b (ra) da, "Baş üstüne ey Allah’ın Resûlü." diye cevap verdi. Bunun üzerine Hz. Peygamber (sas) İbn Ebî Hadred’e, "Kalk, (kalan) borcunu öde." buyurdu. Böylece Hz. Peygamber (sas) ashâbına, alacaklı kimsenin alacağı miktarın bir kısmından vazgeçip borçluya ödeme kolaylığı sağlamasının erdemli bir davranış olduğunu öğütlemiş oluyordu.

Toplum hayatı sürdürülen her yerde, insanlar arasında zaman zaman anlaşmazlıklar ortaya çıkması kaçınılmazdır. Ancak hak ve adalete riayet edildiği takdirde, bu ihtilâflar sağlıklı bir şekilde çözüme kavuşturulabilir. Resûlullah (sas), hukukî anlaşmazlıklarda kişiyi öncelikle vicdan muhasebesi yapmaya sevk etmiş, eğer haksız ise birtakım deliller getirip davayı kazanarak karşı tarafın hakkına tecavüz etmemesini öğütlemiştir. Ayrıca yalan yere yemin etmemeleri ve yalancı şahitlik etmemeleri hususunda ashâbını uyarmıştır. Buna karşın hâkimliğin de liyakat ve sorumluluk gerektiren zor bir görev olduğunu belirtmiştir. Karar verirken tarafsız, âdil olunması ve sağlam delillere dayanılması gerektiğini ifade etmiş, hakkaniyet, adalet ve insaf ölçüsü ile hüküm vermelerini öğütlemiştir. Her yönüyle bizim için en güzel örnek olan Sevgili Peygamberimizin (sas) belirlediği bu ilkelere riayet etmekle, ihtilâfların çözümü daha kolay olacaktır.

Kaynak: Diyanet Hadislerle İslam