Çocuklar için baba, en büyük destekçidir, koruyucudur. Peki ya daha küçükken babasını kaybedenleri kim koruyacaktır? Onların hakkını kim savunacaktır? Elbette başta akrabaları olmak üzere hepimizin onlara destek olması gerekir. Yetimlere sahip çıkmak gerekirken, onları zayıf görüp haksızlık edenlerin ise vicdanı olabilir mi? Hele bir de yetimlerin mallarını almaya kalkışanlar öyle büyük bir günah işlemişlerdir ki, ateş yutmaları bile ondan daha az tehlikelidir. Çünkü yetimin malına el uzatan kişi görünüşte bir zenginlik elde etmiş olur ama gerçekte bir günah işlemiştir ve aldığı mal kendisini cehenneme götürür.

Yetim malını haksız yere yemek, en büyük günahlardan biridir.

Yetâmâ: Yetimler.
Nâr: Ateş.

Peygamberimiz (sas) döneminde Ayyâş (ra) isimli sahabî, müşrikler tarafından hapsedilmiş ve zulme uğramıştı. Bu esnada o, şayet ileride özgür kalacak olursa, kendisine zulmeden kişilerden birini öldüreceğine yemin etmişti. Eziyetten kurtulan ve seneler sonra Medine’ye doğru yola çıkan bu sahabî, kendisine geçmişte zulmedenlerden birini yolda gördü ve öldürdü. Hâlbuki aradan geçen zamanda diğer kişi de Müslüman olmuştu. Bunun üzerine Yüce Allah (cc), yanlışlıkla bir Müslümanı öldürenin kendisini nasıl affettirebileceğinin yollarını bundan önceki ayette bildirdi. Bu ayette ise, kasıtlı olarak bir mü’mini öldürmenin cezasından bahsedilmektedir.

Bir mü’mini kasıtlı olarak öldürmek en büyük günahlardandır.

Müteammiden: Kasıtlı olarak, bile bile.
Gazap: Kızgınlık, öfke.

Mekke döneminde Müslümanlar büyük eziyetlere uğramışlardı. Yüce Allah (cc) hicreti teşvik etti. Hatta hicret etmeyip de olumsuzluklar içinde ve dinî bakımdan tehlikeler altında yaşamaya devam edenler kınandı. Bu ayette ise, Allah’ın (cc) rızası ve daha iyi bir dinî yaşam uğruna hicret edenlerin uygun bir yer bulabilecekleri belirtilmektedir. Yeryüzü geniştir. Kişinin, doğup büyüdüğü yerden başka yerlerde de çeşitli maddî ve manevî imkânlar bulması, hürriyet içinde yaşaması mümkündür.

Allah (cc), dini yaşama niyetiyle hicreti tercih edenleri daha iyi imkânlara kavuşturur. Hayırlı bir işe başlayan kişi, amelini tamamlayamasa bile, sevap kazanır.

Hicret: Dinî sebeplerle bir yerden başka bir yere göçmek.
Muhâcir: Hicret eden kişi.

Müslümanlar iyilik yolundadırlar; iyilik yaparlar ve iyiliğe aracı olurlar. Bunları yapabilmek için ise çevreleriyle iyi geçinmeleri gerekir. Çünkü güzel ve nazik bir davranış, karşıdakinin gönlünü kazanmaya bir vesiledir. Müslüman’ın diğer insanlarla dostluğu arttıkça, inancını ve iyiliği hayata geçirmesi de o kadar kolay olur. Bu sebeple dinimiz insanlara güzellikle yaklaşmayı emretmiş, selam örneğinde olduğu gibi, bir iyilik yapana daha güzel bir iyilikle karşılık vermeyi öğütlemiştir. Neticede her güzel davranışın mükâfatı Allah (cc) tarafından verilecektir.

Müslümanlar, selam alırken karşıdakinin cümlesinden daha güzeliyle cevap vermeye gayret ederler.

Tahiyye: Selam, sağlık ve esenlik dileği.

Ahsen: Daha güzel.

Hasîb: Hesabı iyi bilen, hesaba çeken.

Allah (cc), helal ve temiz olan şeylerden yararlanmamızı ister. Yenmesi, içilmesi ve kullanılması serbest/helal olan şeyler temiz olarak adlandırılır. Helal temizdir, iyi ve doğru tercihtir. Yapmamız ve yararlanmamız istenmeyen şeyler ise haram/ pis olarak adlandırılır. Haram pistir. Pis ile temiz eşit ve aynı değerde olur mu? Elbette olmaz. İyi ile kötü, doğru ile yanlış, temiz ile pis bir değildir. Değerli olan aynı zamanda temiz olandır. İnsanın yaratılışı temizdir, temize layıktır.

Bir şeyin çokluğu onun değerli olduğunu göstermez. Haramı/pis şeyleri tercih etmemek gerekir.

Habis: Kötü, pis, iğrenç, zararlı.
Kesret: Çokluk, bolluk.

Allah (cc), ihlasla ibadet eden Habil’in kurbanını kabul etti. İhlassız olan Kabil’in kurbanı ise kabul olmadı. Bunun üzerine kıskançlığa kapılan Kabil, kardeşini öldüreceğini söyledi. Habil ise Kabil’in düştüğü kötü duruma düşmedi. Sorumluluğunu biliyordu. Kardeşini öldürmenin ne kadar kötü bir şey olduğunun farkındaydı. Habil, ayetteki sözlerle Kabil’e nasihat etti. Ancak nefsinin ve şeytanın tuzağına düşen Kabil, kardeşini öldürdü ve büyük bir günah işledi.

İhlas: İbadet ve davranışlarda gösterişe yer vermemek, Allah (cc) rızasına uygun hareket etmek ve sadece Allah (cc) için ibadet etmek.
Müttakî: Takvalı, emir ve yasaklarına uyarak Allah’a (cc) karşı gelmekten sakınan kişi.

Gücü sınırsız olan Allah (c.c.), evrendeki her şeyin sahibi ve yaratanıdır. Her şey sınırlı ve sonludur ancak Allah (cc), ebedîdir, her şeye güç yetirir. Azap etmek ve bağışlamak da O’nun (cc) elindedir. Allah (cc) rahmet sahibidir. Rahmeti her şeyi kuşatmıştır. O (cc) adaletlidir, zulüm ve haksızlık etmez. Günah işleyen müminlerden dilediğine günahı kadar azap eder, dilediğini ise affeder.

Allah’ın büyüklüğünü hakkıyla kavrayan kişi, günahlarından tövbe eder.

Mülk: İnsanlar üzerinde hâkimiyet, tasarruf yetkisi. Eşya üzerinde tek başına tasarruf yetkisi.
Zulüm: Noksan yapmak, sınırı aşmak, doğru yoldan sapmak, Allah’ı (cc) inkâr, isyan, haksızlık.

Dünya hayatında insanların görevi, iyilerden olmak ve yeryüzünde iyiliği yayıp kötülüğü önlemeye çalışmaktır. Bunu yapanların yüzleri ahirette gülecektir. Bu uğurda gayret sarf etmeyenler ise pişman olacaklardır. Hâlbuki bütün insanların iyice düşünmesi ve öğüt alması gerekmez mi? Yer Allah’ın, gökler Allah’ındır (cc). Dünya Allah’ın (cc), ahiret Allah’ındır (cc). Bu hayat sona erdiğinde her insan Allah’ın (cc) huzuruna varacak ve bütün işlerinden hesap verecektir.

Yüce Allah’ın (cc) her şeyin sahibi olduğunu bilenler, O’nun uğrunda gayret sarf ederler ve akıbetlerini düşünürler. Allah (cc) dilediğini yapma gücüne sahiptir. O’ndan (cc) saklayabileceğimiz hiçbir şey yoktur.

Umûr: İşler, olaylar.

Ard/Arz: Yer, yeryüzü.

Semavât: Gökler.

Kulluk, Allah (cc) ve Resulü’nün (sas) bildirdiği ölçülere uymaya bağlıdır. Ne var ki, bu ölçüler daha çok genel olup kıyamete kadar gerçekleşecek her olayın ayrıntılı hükmünü vermemektedir. Bu ölçüleri anlamak ve bunlardan yola çıkarak herhangi bir meselenin hükmünü ortaya koyabilmek, bir maharet gerektirmektedir. İslam’ın temel kaynaklarından hüküm çıkarabilecek âlimler yanında, hükümleri uygulayacak ve yönetimi sağlayacak kişilere de ihtiyaç vardır. Yüce Allah (cc), Müslümanlar arasındaki yetkililere de itaat edilmesini emretmektedir.

Problemler, Kur’an ve sünnet ilkeleri ışığında çözülür. Meşru ve doğru işlerde yöneticilere uymak gerekir.

Ülü'l-emr: Yetkili kişi, yönetici.

Te’vîl: Sağlam gerekçelere dayanan yorum, sözü iyice inceleyip varacağı manaya yormak.

İnsanların yaptıklarından dolayı hesaba çekilmesi ancak önceden bilgilendirilmelerine bağlıdır. Bilgilendirme olmadan ve gerçekler kesin şekilde ortaya konulmadan bir kimseyi sorumlu tutmak âdil olabilir mi? İşte Yüce Allah (cc), kesin delil ve nur olarak insanlara Peygamber’i (sas) ve Kur’an’ı gönderdiğini bildirmektedir. Artık Kur’an’ın gönderildiğinden haberdar olan hiç kimse, sorumluluktan kurtulamaz.

Hz. Peygamber (sas) Allah’ın (cc) elçisi ve hak peygamberdir, kesin delildir. Kur’an bizi doğruluğa ulaştıran ilahî nurdur. Kur’an’a ve Hz. Muhammed’e (sas) uyarak İslam nuruyla aydınlanırız.

Burhân: Doğru ile yanlışı ayıran ve bütün şüpheleri gideren kesin delil, Hz. Peygamber (sas).
Nur: Işık, aydınlık olan, Kur’an.

Her namazda okuduğumuz Fatiha sûresinde Yüce Allah’a (cc) dua edip “Bizi doğru yola; nimet verdiklerinin yoluna ilet” diyoruz. Peki, kimdir bu kendisine nimet verilenler? İşte onlar bu ayette açıklanmaktadır. Mümin dünya ve ahirette bu dostlarla beraberdir. Sahabilerden biri, cennette alt makamda bulunanların daha üst makamda bulunacak olan Peygamber’i (sas) görüp göremeyeceğini merak etmiş ve orada Peygamber’i (sas) görememekten endişelenmişti. Yüce Allah (cc) ise bu ayeti indirmiş, kendisine ve resulüne itaat edenlerin beraber olacağı kimseleri haber vermiştir.

Mümin, dünya ve ahirette iyi insanlarla birlikte olmak için gayret eder.

Sıddîkîn: Doğrulukta örnek kimseler.
Şühedâ: Şehitler, Allah yolunda can verenler.
Sâlihîn: İyiler, iyilikte örnek kimseler.
Refîk: Arkadaş, dost.

İnanç alanında Allah’ın (cc) tek ilah olduğunu kabul etmek gerektiği gibi davranış sahasında da ibadet ve kulluğu yalnız Allah’a (cc) yapmak gerekir. Müslüman’ın bütün yaşantısı, tevhid inancıyla bağlantılıdır. Allah (cc) ve elçisi hangi davranışı emretmiş ise mümin onu yapar. Allah (cc) ve elçisi hangi davranışları yasaklamış ise mümin onlardan kaçınır. Ayette, ibadet ve güzel ahlaka dair emirler vardır. Mümin, anne babasına, yoksullara ve benzeri kişilere Allah’ın (cc) emri gereği iyi davranır. Yunus Emre’nin deyişiyle, yaratılanı sever, Yaratan’dan ötürü.

Mümin, Allah’ın (cc) emrettiği şekilde güzel ahlakın gereğini yapar ve bu esnada kibre ve riyaya kapılmadan yalnız Allah’ın (cc) rızasını umar.

Vâlideyn: Anne baba.

Fahûr: Çok övünen, böbürlenen

Peygamberimiz (sas) zamanında, bahçeleri birbirine komşu olan iki kişi sulama yüzünden tartışmışlardı. Konuyu Peygamberimiz'e (sas) bildirip hüküm vermesini istediler. Hükmü duyduklarında ise içlerinden biri bunu beğenmedi ve canı sıkıldı. Bunun üzerine Yüce Allah (cc) bu ayeti indirerek anlaşmazlıklarda Peygamber’in (sas) hakem kılınmasını ve onun verdiği hükmün gönülden kabul edilmesini emretti. Önceki ayette de bildirildiğine göre, Yüce Allah (cc) peygamberlerini, kendilerine itaat edilsin diye göndermiştir. Hem Peygamber’e inanıp hem de ona itaat etmemek olmaz. Peygamber’e itaat, Allah’a itaat demektir.

Mümin, Peygamber’in hükmünü gönülden kabul eder. Onun hükmüne karşı canı sıkılmaz.

Hakem: Anlaşmazlığı çözmesi için seçilen kimse.
Harac: Zorluk, sıkıntı.

Toplumsal hayatın temelinde evlenme ve yuva kurma vardır. Bu konuda tarihte bazı sapkın uygulamalar ortaya çıkmıştı. Bunlardan biri de bir erkeğin, babasının diğer hanımlarından biriyle yani kendi üvey annesi ile evlenmesiydi. Kadınları zorlayarak bu evliliği uygulayanlar bulunduğu gibi gönüllü uygulayanlar da vardı. Bu çirkin işi yasaklayan Rabbimiz, insanları edep ve hayâya çağırmıştır. Hayâ sahibi kişi, dinimizin ahlak ve iffet kurallarına göre yaşayan kişidir. Dinimize göre evlenilmesi yasak olanların başında yakın akrabalar vardır ve bunların çoğu bir sonraki ayette tek tek sayılmıştır.

Evlenmeye teşebbüs etmeden önce, dinimizin kimlerle evlenmeyi yasakladığını öğrenmek, böylece haram işlemekten sakınmak gerekir. İffet duygusunu kaybeden birinin yapamayacağı kötülük yoktur.

Eb/Âbâ’: Baba/Babalar.
Nisâ: Kadınlar.

Mirasla ilgili hükümler Kur’an’da en detaylı açıklanan hükümlerdendir. Önceki ayetlerde yetimler ve miras ile ilgili hükümler bildirildikten sonra, Allah’ın (cc) hükümlerine tabi olanların cennete gidecekleri bildirilmiştir. Bu ayette ise Allah’ın (cc) belirlediği ve Resûlullah’ın (sas) bildirdiği apaçık hükümlere aykırı hareket edenlerin azaba uğrayacakları anlatılmaktadır. Allah’ın (cc) hükümleri, çizilmiş sınırlar gibidir. Nasıl ki geçilmesi yasak bir çizgiyi aşan kişi cezayı hak ederse, dinî hükümlere uymayanlar ve karşı gelenler de bunun asıl cezasını ahirette çekeceklerdir.

Allah Teâlâ’nın (cc) apaçık hükümleri karşısında mümine düşen görev, bunları yerine getirmektir.

Hudûdullâh: Allah’ın (cc) koyduğu ve belirlediği hükümler, sınırlar.
Mühîn: Alçaltıcı, rezil eden.

Dünya, insan için süslenmiş ve çeşitli lezzetlerle donatılmıştır. Diğer yandan insan bu dünyada bir sınavdan geçmektedir. Sınavı kazanmanın şartlarından biri, cömert olmak ve sevdiğinden infak etmektir. Bunun en iyi örneklerinden birini Hz. İbrahim göstermiş ve “Halil İbrahim sofrası/cömertliği” ile anılır olmuştur. Gerçekten bizler, Allah için ne kadar harcayabiliriz? Allah için neleri feda edebiliriz? Bu soruların cevabı, ne kadar erdemli olduğumuzun bir göstergesi olacaktır.

Asıl cömertlik, sevdiği şeylerden vermektir.

"Dünyada her nimeti bıraksam ne çıkar ki? Orda O varken, burada bırakılmaz ne var ki?" (Necip Fazıl KISAKÜREK)

Birr: İyilik, erdem, fazilet.

İnananlar tarihte nice sıkıntılar çekmiştir. Birçok peygamber, düşmanlarına karşı savaşmıştır. Allah’a inanan kimseler de peygamberlerle birlikte olmuşlardır. Bu kimseler, Allah yolunda karşılaştıkları zorluklara ve çektikleri eziyetlere rağmen yılmadılar, zaafiyet göstermediler. Sabırla mücadeleye devam eden o müminler Rablerine dua edip kusurlarının bağışlanmasını istediler. Allah da onlara dünya ve ahirette mükâfatlar verdi. Bu ayet Allah yolunda sabreden müminlerin dualarından bir örnektir.

Çekilen sıkıntılar karşısında Müslüman’a yakışan davranış, kusuru kendinde aramaktır.

Zaferde de yenilgide de Yüce Allah’a sığınmak ve hak yoldan ayrılmamak gerekir.

İsraf: Aşırılık, haddi aşma.
Akdâm: Ayaklar.

Peygamberimizin (sas) davete başladığı toplum, cahiliye döneminden geliyordu. Allah Resulü (sas), birçok alandaki yanlış uygulamaları iptal etmiş, bazı uygulamaları da ıslah etmişti. Esasında Rabbimiz (cc) İslam’ın hükümlerini önceki ümmetlere de bildirmişti. Fakat peygamberlerden sonra insanlar bunları uygulamaz olmuşlardı. İşte Allah Teâlâ (cc), evlilik konusundaki doğruları önceki ayetlerde açıkladıktan sonra, bu açıklamaların gayesini bildirmektedir. Buna göre O (cc), bizim doğru bilgilenmemizi ve önceki peygamberlerden itibaren devam eden İslam yolu üzere yürümemizi istemektedir.

Peygamberimizin getirdiği hükümler, asılları ve amaçları bakımından önceki peygamberlerin getirdikleriyle aynıdır.

Sünnet/sünen: Yol/yollar, yöntemler.

Hakîm: Hikmet sahibi, yaptığı her şeyde fayda ve hikmet olan.

Müslüman, hayatında bazı sıkıntılarla karşılaşabilir, haksızlıklara uğrayabilir. Dünya, hep iyiliklerin bulunduğu bir yer değildir. Nitekim Peygamberimiz (sas) zamanında inanmayan bazı kişiler, Müslümanlara sözlü sataşmalarda bulunmuş ve onların zarara uğradıklarını, Allah’ın (cc) adaletinin gerçekleşmediğini ifade etmişlerdi. Bu durum üzerine Yüce Allah’ın (cc) indirdiği bu ayetlerde, Peygamberimiz (sas) ve müminler teselli edilmiştir. Ayetin ifadesine göre, bu dünyada bazı sıkıntılar ve haksızlıklar yaşansa bile her insan sonunda ölecek ve herkes dünyada olanların tam karşılığını ahirette alacaktır.

Mümin, her canlının öleceğini daima göz önünde bulundurur ve kendisini cehennemden kurtaracak salih amelleri yapmaya çalışır.

"O dem ki perdeler kalkar perdeler iner Azrail’e hoş geldin diyebilmektir hüner" (Necip Fazıl KISAKÜREK)

Nefs: İnsan, insanın özü, can.
Ücûr: Ecirler, karşılıklar, ücretler.

İslam’ı seçenlerden her birinin niyet ve gayesi aynı olmayabilir. Hz. Peygamber (sas) devrinde de Medine’deki bazı insanlar, sağlam bir imana sahip olmadıkları hâlde sırf dünyevî olarak bazı imkânlara sahip olabilmek için Müslümanların tarafında gözüküyorlardı. Hâlbuki Allah (cc) her şeyi duyar ve görür; kimin, hangi işi, ne amaçla yaptığını bilir. “Sırf dünya menfaatini isteyenlere, istedikleri verilir fakat onlar ahirette kaybedenlerden olacaklardır.” (bk. Hûd 11/15-16) Dünyadaki imkânları veren de ahiretteki mükâfatları verecek olan da Allah’tır (cc). Her şey O’nun (cc) emri altındadır.

Müslüman, dünya menfaatlerinden istifade eder fakat ahiret hayatını asıl hedef olarak bilir.

İndellah: Allah (cc) katında, Allah (cc) nezdinde.
Sevab: Karşılık, ödül.