İnsanların bir kısmı, kendi istek ve arzularına dayanarak hak dinden başka dinler icat etmişlerdir. Bazıları da hak dini değiştirmeye kalkışmışlardır. Böylece yeryüzünde birbirinden farklı dinî topluluklar oluşmuştur. Yüce Allah ise, insanlara gönderdiği dinin aslında tek olduğunu haber vermektedir. Peygamberlerin getirdikleri arasında, zamana ve şartlara bağlı olarak bazı farklı hükümler bulunsa da, esas bakımından hepsi birdir.

İslam, Hz. Adem’den beri gelen bütün peygamberlerin tebliğ ettiği tevhid davasının ortak adıdır.
Allah’tan başkasını tanrı ilan eden bir din, hak değildir.

Din: İrade ve akıl sahibi varlıkları, kendi tercihleriyle dünya ve ahiret saadetine ulaştıran ilahî kanun.
İslam: Yüce Allah’ın bütün peygamberlere gönderdiği tevhid odaklı dinin adı olup “barış” anlamına gelen bir kelimeden türemiştir.

Önceki âyetlerde müminlerin dua ve yakarışlarına değinilmiş, burada da inkâr edenlerin durumu ve karşılaşacakları azabın ne kadar şiddetli olacağı açıklanmıştır. Burada psikolojik tahlile dayalı bir uyarının bulunduğu görülmektedir. Şöyle ki: Mal ve çocuklar, insanoğlunun daraldığında destek almak için genellikle başvurduğu dayanaklardır. Ayette, dünya hayatında kişiye güvence sağlayabilen malların ve çocukların kıyamet gününde bir yarar sağlayamayacağı ifade edilmektedir.

Kıyamet gününde dünyadaki hiçbir güvence kişiye bir yarar sağlamayacak, orada herkes tek başına yaptıklarının hesabını verecektir.
Ahirette sadece iman dolu bir kalple ve salih amellerle Allah’ın huzuruna gelmiş olmak bir değer ifade edecektir.

Nâr: Cehennem ateşi

İnsanların bir kısmı, kendileri gibi bir insan gördükleri Hz. Muhammed’e (s.a.s) tabi olmaktan geri durmuşlar, hatta onu alaya almışlardı. Hâlbuki Hz. Peygamber Allah’ın (c.c.) elçisiydi ve Allah’ı sevenlerin O’nun elçisini de sevmeleri beklenirdi. Peygamber, Allah için sevilir. Ayrıca, sevginin sadece sözde kalmaması, gereğinin yapılması gerekir. Seven, sevdiğinin emrini yerine getirir.

Hz. Muhammed’in yoluna tabi olmamız, Allah’ı sevmemizin bir gereğidir. Allah’ın sevgisini ve affını kazanmanın yolu, insanların uydurduklarını bırakıp Peygamber’in öğrettiklerini uygulamaktan geçer.

İttibâ: Uymak, yolundan gitmek, tâbi olmak.
Zenb [çoğul: zünûb]: Günah, suç.

Ayette, evrendeki hiçbir bilginin Yüce Allah’a gizli kalmayacağı belirtilerek bu sûrenin 2. ayetinde geçen “Hay” ismi şerifine açıklama getirilmektedir. Zira böyle bir ilmin varlığı ve bu derece kapsamlı olması, daima diri ve ölümsüz olmakla mümkündür.

Diğer taraftan bu açıklama yine aynı ayette yer alan “Kayyûm” ismi ile de bağlantılıdır.

Çünkü kayyûm, “bütün varlıkları yaratan, varlıklarını sürdürmelerini sağlayan, denetleyen ve görüp gözeten” anlamına geldiğine göre, bu ismin tecellisi, bütün yaratıkların ihtiyaçlarını bilmeye bağlıdır

Allah, her şeyi görür ve bilir. Hiçbir şey O’na gizli değildir.

Ard/Arz: Yer, yeryüzü, dünya.
Semâ: Gök.

İslam her durumda hak ve hakikatin ortaya çıkmasını, kimsenin zulme uğramamasını ister. Bu bakımdan borç ilişkilerinde tarafların haksızlığa uğramaması için yazılı teminat alınması, şahit tutulması veya rehin alınması gibi tedbirleri önerir. Bu tedbirler alınsa bile eğer kişilerde emanet duygusu ve sorumluluk yeterince gelişmemişse borcun tarafları birbirlerine karşı haksızlık yapabilirler. Âyet, bunu yapmamalarını emretmektedir.

İlgili merciler önünde hak ve adaleti gözeterek tanıklık yapmak insanî ve İslamî bir görevdir. Tanıklığı gizlemek ve yalancı şahitlik yapmak günahtır.

Şahit: Bir olaya veya duruma tanık olan veya tanıklık eden kişi.

Faizi haram kılan Kur’an, gerek ödünç almak ve gerekse diğer meşru akitleri yapmak suretiyle borçlanmayı helal kılmış, bu hükmü de hemen faiz yasağının arkasından beyan etmiştir. Borç ilişkisinde en önemli mesele borcun zamanında ve eksiksiz olarak ödenmesidir. Bunun sağlanabilmesi için de hem unutmayı hem de inkârı önleyecek yazılı vesika ve şahit tutma gibi ek tedbirlere ihtiyaç vardır. Yazılı belgeler birer ispat vasıtasıdır. Yazma, şahit tutma ve teminat alma gibi işlemler, insanlarda emanet, sorumluluk ve güven duygusunu geliştirir.

Borç ilişkilerinin yazılı belge veya şahitler marifetiyle güvence altına alınması daha uygundur.

Deyn: Borç, kişileri birbirlerine karşı bir şey yapmak yahut vermekle yükümlü kılan hukukî ilişki.

Birçok insan sadakanın serveti azalttığını, faizin ise servete servet kattığını düşünür ve buna inanır. Âyet, sadakası verilen malın azalacağı, faiz sayesinde ise zenginliğe ulaşılacağı şeklindeki bu düşüncenin doğru olmadığını ifade etmektedir. Faiz rakam ve hacim olarak serveti çoğaltıyor görülse bile gerçekte malın bereketini yok eder, kişinin günahını artırarak manevî bakımdan da iflasını hazırlar. Sadaka veren kişinin ise serveti bereketlenir, amel defteri sevapla dolar.

Faizli işlemler yapmak büyük günahlardandır. Sadaka ve infak ise teşvik edilmiştir. Allah’ın sevgisini kazanmak için faizden uzak durmak ve sadaka vermek gerekir.

Ribâ: Faiz, ödünç işlemlerinde ve alışverişte karşılığı bulunmayan hakiki veya hükmî fazlalık

Sadakaları açık olarak verirseniz bu ne güzel! Şayet onu yoksullara verirken gizlerseniz bu sizin için daha da hayırlıdır ve sizin bir kısım günahlarınıza keffâret olur. Allah, yaptıklarınızdan haberdardır. Bakara, 2/271

Toplumda, ekonomik açıdan sıkıntı çeken fakirler bulunabilir. İhtiyaç sahiplerinin sıkıntılarını hissetmek, onlara açık veya gizli sadaka vermek gerekir. İhtiyaç sahiplerine yapılan yardımın, sadaka ve zekâtın açık olarak verilmesi caiz olmakla beraber, gizli olması daha hayırlıdır. Zira infak gizli yapıldığında hem alanın mahcup olması hem de verenin gösterişe düşmesi ihtimali ortadan kalkar.

Sadakaların gizli olarak verilmesi tercihe şayandır. Yapılan hayırlar, verilen sadakalar bir kısım günahların affedilmesine sebep olur.

Sadaka: Gönüllü olarak veya dinî bir vecibeyi yerine getirmek üzere ihtiyaç sahiplerine yapılan maddî yardım.

Şeytan içinize yoksulluk korkusu düşürür ve çirkin şeyler yapmanızı emreder. Allah ise kendinden bir bağışlama ve lütuf sözü vermektedir. Allah her şeyi kuşatmakta ve her şeyi bilmektedir. Bakara, 2/268

İnsana dışarıdan gelen ve onu yönlendiren düşünce ve duygular ya Allah tarafından ilham edilmektedir ya da şeytanın saptırma amacıyla fısıldadığı vesveselerdir. Allah’tan güzel duygular ve düşünceler gelir. Bunlarla O, kuluna, doğru yolu bulması, iyiyi ve güzeli hayatında gerçekleştirmesi için yardım eder. İnsanlardan ve cinlerden olan şeytanlar ise insanoğlunu, Allah yolundan uzaklaştırmak için gayret ederler. Örneğin Allah, ihtiyaç sahibi kimselere yardımcı olmamızı emrederken, şeytan fakirlere yardımcı olursak malımızın tükeneceğini fısıldayarak bizi cimriliğe teşvik eder.

İnsan, şeytanın vesveselerini değil, rabbinin buyruklarını rehber edinmelidir.

Şeytan: İnsana musallat olup onu saptırmaya çalışan varlık.
Fahşâ/Fuhşiyat: Kötülükler, günahlar, yapılması çirkin davranışlar.

Mallarını Allah yolunda harcayanların örneği, her başağında yüz tanenin bulunduğu yedi adet başak çıkaran bir tohum tanesi gibidir. Allah dilediğine katlayarak verir, Allah (zât ve sıfatlarında) sınırsızdır, her şeyi bilmektedir. Bakara, 2/261

Âyette, Allah yolunda harcama (infak) yapanların alacağı karşılık, toprağa ekilen ve bire yedi yüz veren buğday tanesi örneği ile açıklanmıştır. Genellikle iyiliklerin sevabı bire on olduğu hâlde “Allah yolunda harcama yapma”nın sevabının bire yedi yüz oluşu hem çok önemli bir teşvik unsurudur hem de bu ibadetin diğerlerinden daha zor olduğunu gösterir. Çünkü “Nefisler cimriliğe meyillidir.”

Allah yolunda harcanan mallar gerçekte tükenmemektedir. Müminler infak ettikleri malların karşılığını hem bu dünyada hem de ahiret hayatında kat kat fazlasıyla görecektir.

Habbe: Tahıl ve benzeri bitkilerin tane, tohum veya çekirdeği.

Ey iman edenler! Alım satım, dostluk ve aracılığın olmadığı bir gün gelip çatmadan Allah’ın size verdiklerinden O’nun için harcama yapın. Kâfirler zalimlerin ta kendileridir. Bakara, 2/254

İnsanlar dünyada bir şeye ihtiyaç duyduklarında ya bunu satın alırlar ya dostlarından karşılıksız temin ederler ya da bir yabancıdan –araya bir dostu veya tanıdığı koyarak– elde ederler. Ayete göre, ahiret hayatında bu üç imkândan hiçbiri mevcut değildir. Sadece amel defterlerini ibadet ve infaklarla dolduranlar orada güzel bir karşılık göreceklerdir. Amel defterleri boş olursa dostluk ve aracılarla orada işleri yürütmek, ihtiyaçları gidermek mümkün değildir.

Dünya ahiretin tarlasıdır. Bu bakımdan dünyadaki temel gayret ve çabamız, ahirette geçerli olan şeylere yönelik olmalıdır. Ahirette geçerli akçe bu dünyada elde edilen iman, sâlih amel ve infaktır.

İnfak: Allah’ın hoşnutluğunu kazanma niyetiyle harcamada bulunmak.

“Rabbimiz! Bizi sabırla donat, bize sebat ver ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!” Bakara, 2/250

İsrailoğuları, kaybettikleri toprakları geri almak üzere Tâlût’un komutasında sefere çıktılar. Komutan Tâlut, ordusuna “Allah sizi muhakkak bir nehirle imtihan edecek, bir avuç miktarı hariç o nehirden su içmeyin” dedi. Ancak, Tâlut’un ordusunun çoğu o nehirden kana kana içti. Düşmanın başında ise Câlût isimli çok güçlü bir komutan vardı. Düşmana yaklaşınca Tâlut’un ordusunda korku ve gevşeme alametleri ortaya çıktı. Ancak aralarında sayıları az da olsa imanları ve cesaretleri güçlü mücahidler de vardı. Onlar işte bu ayetteki duayı yaptılar.

Zaferi sayıca üstün olanlar değil, maddî ve manevî açıdan savaşa hazırlık yapanlar kazanır. Savaşta sabır ve sebat vermesi için Allah’tan yardım istenir.

Sebat: Bir işi sonuna kadar sürdürme, kararlılık.

“Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan uzaklaştırıldığımız hâlde Allah yolunda savaşmayıp da ne yapacağız?” dediler. Bakara, 2/246

Hz. Mûsâ’dan sonra İsrailoğulları Filistin’i vatan edinmiş, farklı şehirlerde yaşamaya başlamışlardı. Başlarında bir kral mevcut değildi. Bir defasında düşman karşısında yenilgiye uğrayan İsrailoğulları o devirdeki peygamberlerine gelerek, arkasında savaşmak için kendilerine bir kral tayin etmesini istediler. Peygamber de onlara, kral tayininden sonra savaşmayacak olurlarsa bunun büyük bir vebali olacağını bildirdi. Onlar ise savaşacaklarına söz verdiler fakat kral tayin edilen Talût’ûn emirlerini dinlemede gevşek davrandılar.

Müslümanlar, düşmanlarına karşı savaşa her daim hazırlıklı olmalıdırlar. (bk. Enfâl, 8/60) 2. Vatanı düşmana karşı savunmak müslümanın en temel görevlerindendir.

Dâr/Diyâr: Yer, ülke, vatan.

Allah’ın kendisine verdiği iktidara dayanarak rabbi hakkında İbrahim ile tartışmaya giren kimseyi görmedin mi? İbrahim “Rabbim hayat veren ve öldürendir” deyince o, “Hayat veren ve öldüren benim” dedi. İbrahim “Allah güneşi doğudan getirmektedir, hadi sen de onu batıdan getir" dedi. Bunun üzerine inkârcı ne diyeceğini bilemedi. Allah zalimler topluluğuna rehberlik etmez. Bakara, 2/258

Servet ve gücünden dolayı şımaran Nemrud, Hz. İbrahim’in imana davetini kabul etmemişti. O, kendisinin de Allah gibi hayat verdiğini ve öldürdüğünü söylüyordu. Bir idam mahkumunu affeden Nemrud, affetmesini “insanı diriltmek”, suçsuz bir insanı idam ettirmesini de “diriyi öldürmek” sayarak kendisinde tanrılık sıfatlarının ve gücünün bulunduğunu iddia etmişti. Hz. İbrahim ise Nemrud’a, gücü varsa güneşin doğuş ve batış yerlerini değiştirmesini teklif etmiştir. Teklif karşısında çaresiz kalan Nemrud söyleyecek söz bulamamış, böylece onun ilahlık iddiasının da asılsız olduğu ortaya çıkmıştır.

İslam davetinde sağlam deliller ve doğru yöntemler kullanmak gerekir.

Nemrud: Hz. İbrahim döneminde tevhid inancının karşısındaki kral.

Namazları ve orta namazı aksatmadan kılın, huşû içinde Allah’ın huzurunda durun. Bakara, 2/238

Namaz, müminler için vakitleri belli olan bir farzdır ve dinin direğidir. Orta namaz (es-salâtü’l-vustâ) da beş vakit namazdan biridir. Ancak, bu namazın hangisi olduğu hususunda âlimlerin farklı görüşleri vardır. Öyle ki bazı âlimler sabah, bazıları öğle, bazıları ikindi, bazıları akşam bazıları da yatsı namazı olduğunu söylemişlerdir. Beş vakit namazın tamamı olduğunu söyleyenler bulunduğu gibi beş vakit namazdan, belirsiz olarak bir tanesidir diyenler de vardır. Hanefî âlimlerin çoğunluğuna göre ise orta namaz, ikindi namazıdır.

Namazlarımızı tam olarak kılmaya, şartlarını ve rükünlerini eksiksiz olarak yerine getirmeye dikkat etmemiz gerekir. İkindi namazına özellikle hassasiyet göstermeliyiz. Namaz kılarken Allah'ın huzurunda olduğumuzu bilmeli ve namazımıza özen göstermeliyiz.

Salât: Namaz.

Allah, yaptığınız her şeyden haberdardır. Bakara, 2/234

En güzel isimler Allah’a aittir. Bundan dolayı Allah’ın isimleri için “en güzel isimler” anlamında “Esmâ-i Hüsnâ” kavramı kullanılır. Bu isimlerin bir kısmı Kur’an’da geçerken bir kısmı da hadislerle bizlere haber verilmiştir. Bu isimlerden biri de “insanların yaptıkları her şeyden haberdar olan” anlamındaki “el-Habîr” ismidir. Âyette kadınların birtakım hak ve sorumluluklarından bahsedildikten sonra Allah’ın her şeyden haberdar olduğu bizlere hatırlatılmaktadır.

Rabbimiz, bizi sadece ibadetlerimize göre değil bütün hayatımıza göre değerlendirir. Her işte, Allah’ın bizden haberdar olduğu bilinciyle davranmak gerekir.

Habîr: Haberdar olan, bir nesnenin mahiyetini ve iç yüzünü bilen.

Allah’ın âyetlerini sakın alaya almayın. Allah’ın size bahşettiği nimetleri, kitaptan ve hikmetten size öğüt vermek üzere gönderdiklerini dilinizden düşürmeyin. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi bilmektedir. Bakara, 2/231

Cahiliye döneminde kadınların mağduriyetine yol açan bazı uygulamalar vardı. Bunlardan bir tanesi de boşanan kadınların yeniden evlenmelerinin engellenmesi ve mağdur edilmeleriydi. Oysaki dinimiz, kadın haklarına son derece önem verir. Bu sebeple söz konusu davranışın yanlış olduğu açıklanmıştır. Allah (c.c.), bu ayette kadınların haklarının çiğnenmesini yasaklamış, ardından da bizim dünya ve ahiretimizi güzelleştirecek çok önemli nasihat ve uyarılarda bulunmuştur. Bunlar; Allah’ın ayetlerini ciddiye almak, nimetlerini unutmamak ve sorumluluk bilincini/takvayı kuşanmaktır.

Dinî hükümleri hafife almak kişiyi imandan eder. Ayetler bizler için faydalı ve hikmet yüklü mesajlar taşır.

Hikmet: Kur’an’ı açıklayan sünnet bilgisi.
Hüzüv: Alay, eğlence.
Nimet: Allah'ın, kullarının yararlanması için verdiği her türlü ikramı.

Her kim Allah’ın koyduğu kuralları çiğnerse işte onlar zalimlerin ta kendileridir. Bakara, 2/229

Dinimizin gayesi bizlerin dünya ve ahirette mutluluğu yakalayabilmesidir. Bu gayenin gerçekleşmesi için Allah (c.c.) bizlere birtakım emirler, yasaklar ve kurallar bildirmiştir. Allah’ın kurallarının tümü kulların mutluluğu içindir. Bu kuralların bir kısmı sosyal hayatımızla ilgilidir. Bu kapsamda, ele aldığımız ayette evlilik hayatının sona ermesiyle ilgili birtakım hukukî ve ahlakî kurallar anlatılmış, akabinde ise âyet ciddi bir uyarı ile son bulmuştur. Âyete göre, dinin kesin olan emirlerini çiğneyenler zalimlerdir.

Zulüm ağır bir suçtur. En ağır zulüm ise Allah’ın koyduğu kuralları çiğnemektir. Bu kuralları çiğnememek için özel hassasiyet göstermek gerekir.

Hudûdullah: Allah’ın koyduğu dinî, ahlakî ve hukukî hükümler, sınırlar.
Zâlim: Zulüm ve haksızlık yapan, kuralları çiğneyen, haktan batıla sapan.

Yeminlerinizden dolayı Allah’ı, iyilik etmeye, kötülükten sakınmaya ve insanların arasını düzeltmeye engel kılmayın. Allah, her şeyi işitir ve bilir. Bakara, 2/224

Mümkün olduğunca yemin etmekten kaçınmak gerekir. Buna rağmen yemin eden kişi yemine sadakat göstermeli ve sözünün gereğini yerine getirmelidir. Ne var ki bazen edilen yeminler iyiliği ve insanların arasını düzetme gibi güzel işleri engelleyebilmektedir. Bu ise Allah’ın iradesine aykırıdır. Zira Yüce Allah her zaman iyi işler yapmamızı emretmektedir. Bu ayette ettiğimiz yeminlerin bazı iyilikleri gerçekleştirmeye mani olması hâlinde takip etmemiz gereken yol açıklanmaktadır.

Bir iyilikte bulunmak durumunda olan kişi, “yeminim var, yapamam” diyerek iyilikten geri durmamalıdır. Yeminini bozup yemin kefaretini ödemelidir.

Yemin: Allah’ın adını veya bir sıfatını zikrederek sözü kuvvetlendirmek.

Size zor geldiği hâlde savaş üzerinize farz kılındı. Hakkınızda hayırlı olduğu hâlde bir şeyden hoşlanmamış olabilirsiniz. Sizin için kötü olduğu hâlde bir şeyden hoşlanmış da olabilirsiniz. Yalnız Allah bilir, siz ise bilemezsiniz. Bakara, 2/216

Savaş yapmak normal şartlarda insana zor ve ağır gelir. Çünkü savaş esnasında insan hayatını tehlikeye atmakta, aile ve çevresinden uzak düşmekte, birçok sıkıntılara katlanmaktadır. Ancak insanın uğrunda mücadele etmesi gereken din ve vatan gibi yüce değerler saldırı altında olduğunda ve bu saldırıları başka türlü önleme imkânı kalmadığında savaş kaçınılmaz bir durum olarak ortaya çıkmaktadır. Ayet böyle durumlarda ne kadar ağır gelirse gelsin gevşeklik göstermememiz gerektiğini, şer gibi gördüğümüz şeylerde hayır olabileceğini bildirmektedir.

Savaşın zorunlu hâle geldiği durumlarda mümine düşen görev, sabretmek ve mücadele etmektir. Bazen şer ve kötü gibi gözüken şeyler aslında iyi, iyi zannedilen şeyler de kötü olabilir.

Kıtâl: Savaş.
Şer: Kötü, zararlı.