Uhud savaşında müşrikler, Peygamberimizin (sas) öldürüldüğünü söyleyerek Müslümanların paniklemesine yol açmışlardı. Bunun üzerine münafıkların bir kısmı: “Muhammed gerçek peygamber olsaydı öldürülmezdi. Atalarımızın dinine dönsek daha iyi olur” dediler ve müminler arasında huzursuzluk çıkarmak istediler. Yüce Allah (cc) ise, kâfirlerin sözleriyle hareket edilmemesini emretti ve müminlerin Mevla’sı olduğunu bildirdi. Rabbimiz, Bakara sûresinin son ayetinde de kendisine ‘mevlamız’ diye hitap etmemizi istemiş ve bir dua örneği göstermiştir: “Sen bizim mevlamızsın. Kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!”

Şartlar ne olursa olsun, mümin Allah’a (cc) güvenir ve doğru yoldan ayrılmaz.

Mevla: Koruyup kollayan, dost, yardımcı, sahip.
Hayru'n-Nâsırîn: Yardımcıların en hayırlısı, en iyisi.

Hz. Îsâ’nın yolundan gittiğini söyleyen bazı kimseler, o ve annesi Hz. Meryem hakkında birtakım hatalı bilgiler anlatıyorlardı. Hz. İsâ’yı ilah sayanlar bile vardı. Yüce Allah, önceki sayfalardan itibaren onlar hakkındaki gerçekleri açıklamıştır. Buna göre Hz. İsâ ile Hz. Muhammed’in yolu aynıdır. Sonra Yüce Allah Peygamberimize, Hristiyanlara şu çağrıda bulunmasını emretmiştir: “Gelin: Yalnız Allah’a (cc) ibadet edelim, O’na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve içimizden bazıları Allah’ı (cc) bırakıp da diğer bazılarını rab edinmesin.” (Âl-i İmrân, 3/64)

Tarihî olaylar hakkındaki mutlak doğruyu ifade eden bilgiler, Allah’ın (cc) haber
verdikleridir.
Hiçbir Peygamber Allah’tan (cc) başka tanrı bulunduğunu söylememiştir.

Kasas: Kıssalar, haberler.
Hak: Gerçek, gerçeğe uygun, doğru.

Bu ayet, Hz. İsâ’nın sözlerinden birini nakletmektedir. Hz. İsâ tebliğe başladığında, bazı mucizeler göstermiş ve Yüce Allah’tan aldığı ayetleri açıklamıştı. O ayetler, daha önce Hz. Mûsâ’ya gönderilen Tevrat’ı onaylıyor ve peygambere itaati öğütlüyordu. Ancak peygambere itaat etmek, ona kulluk etmek anlamına gelmiyordu. Bu sebeple Hz. İsâ, kulluğun yalnızca Allah’a yapılması gerektiğini söyledi. Peygamber bir tanrı olmadığı gibi tanrının oğlu da değildir. O da bir kuldur.

İnanmayanlar da dâhil olmak üzere, bütün insanların Rabbi, Allah’tır.
Kulluk yalnızca Allah’a yapılır.

Rabb: Terbiye eden, büyüten, gözetip koruyan, kendisine ibadet edilen mabud.
Sırat-ı Müstakîm: Doğru, dosdoğru, doğruyu gösteren yol.

Ayette münafıkların, Tebük Seferi öncesinde sergiledikleri bazı entrikalar konu edilmektedir. Onlardan, söz konusu sefere katılmamak için çeşitli mazeretler ileri sürerek izin isteyenlerin gerçek yüzleri ortaya konulmaktadır. Böylesi tavırlarıyla cihaddan muaf tutulmalarını isteyenlerin, aslında Allah’a (cc) ve ahiret gününe inanmadıklarına işaret edilmektedir. Ayrıca kendilerini mümin olarak gösteren bu ikiyüzlü insanlarla birlikte yaşayan Müslümanlar, onlara karşı dikkatli olma hususunda uyarılmaktadırlar.

Allah’ın emri ve rızası söz konusu olduğunda, bize düşen itaat etmektir, mazeret üretmek değildir. Allah yolunda cihad, imanımızın gereğidir.

İsti’zân: İzin istemek.
Alîm: Çok iyi bilen.

Peygamberimiz (s.a.s), Allah’ın (cc) dini İslam’ı insanlara ulaştırmak için görevlendirilmiştir. O'nun (sas) daveti, coğrafi olarak yeryüzündeki bütün bölgeleri kapsamaktadır. Yine O (sas), insanların eskiden müşrik, ehl-i kitap ve benzeri sıfatlarda olmalarına bakmadan bütün insanlığı hakka çağırmıştır. İnsanlar Kur’an’a ve Resul’e inanırlarsa, kendi yararlarınadır. İnkâr edenler ise ancak kendilerine zarar vermiş olurlar. Allah (cc), insanların kulluğuna muhtaç değildir. Göklerde ve yerdeki her şey O’nun (cc) mülkü olup hiçbir şeye ihtiyacı yoktur.

İman edip hak yolda olmamız bizim kendi iyiliğimizedir.

Yâ eyyühe’n-nâs: Ey insanlar!
Hakîm: Her işi hikmetli olan, haklı ile haksızı, suçlu ile suçsuzu ayırt eden, ihtilaflı konuları çözümleyen.

Allah’a inanarak O’nu zikreden ve O’nun indirdiği Kur’an’ı okuyan kimselerin kalpleri yatışır, huzur bulur. Bu, Allah’ın mümin kullarına dünyadaki belki de en güzel hediyesidir. Zira hayatın meşakkatleriyle bunalan mümin, hemen Allah’ı zikrederek, Kur’an okuyarak, namaz kılarak huzur bulur. Aynı şekilde Allah’ın ayetlerini okuyan mümin kulun kalbi, şüpheden, tereddütten kurtulur.

Allah’ı zikrederek onun yardımını ve gücünü devamlı yanımızda hissederiz. İnanmayanların gönülleri Allah’ı anmaktan gafil olduğu için asla huzura eremez.

Zikr: Allah’ı anmak ve hatırlamak, onu unutmamak, Allah kelimesini ve tekbir, tehlil, tesbih, tahmid cümlelerini söylemek; Kur’an’ın bir ismi.

Âyette Hz. Peygamber’in (sas) ve onun ümmetinin, Allah’a (cc) davet yolunda takınmaları gereken tavrın nasıl olması gerektiği beyan edilmektedir. İnsanları hak ve hakikate, iyilik ve doğruluk yoluna çağırırken kendini bilmezlerin edeple bağdaşmayan davranışları ve haksızlıklarıyla karşılaşıldığında bunlara aldırmamak gerekir. Yine bu tür hareketler karşısında hissi davranarak affedici olmaktan ve iyiliği emretmekten vazgeçmemek, tam tersine ısrarla sabırlı, bağışlayıcı ve hoşgörülü olmaya çalışmak gerekir.

“Kul başkalarını affettikçe, Allah (cc) da onun şerefini yüceltir.” (Müslim, “Birr”, 69) Affedici olmak, karşımızdakinin gönlünü kazanmada bize yardımcı olur.

Afv: Kötülük yapanı bağışlamak.
Örf: İyi olan.
Câhil: Bilgisiz, küstah, saldırgan.

Bir işin iyi olması, hem onun mahiyetine hem de yapanın niyetine bağlıdır. Önceki ayetlerde Rabbimiz (cc), sahip olduğumuz mallardan başkalarına vermeyi teşvik etmiş ve cimriliği kötülemişti. Fakat O (cc), yardım etmenin tek başına “iyilik” olarak nitelenmeyeceğini de bildirmişti. Yardımı yapan kişinin mümin olması, Allah’tan (cc) başka kimseden karşılık beklememesi ve yardım ederken gösteriş duygusuna kapılmaması gerekiyordu. İşte bu şartları taşıyan yardım ve infakları Yüce Allah (cc) hakiki bir iyilik saymakta ve bunların mükâfatını eksiksiz hatta kat kat vereceğini bildirmektedir.

En küçük iyiliğin bile sevabı vardır. Allah (cc), iyiliğin sevabını kat kat verecektir.

Miskal: Ağırlık, tarihteki bir ağırlık ölçüsü ve para birimi.

Zerre: Çok küçük nesne, toz parçası.

Hasene: İyilik, güzellik.

Ecr: Ücret, mükafat, sevap.

Allah’ın (cc) koyduğu kurallara riayet etmeyip kendi akıllarınca uydurdukları din anlayışına göre hareket eden insanlar her devirde bulunabilmektedir. Peygamberimiz (sas) devrinde de bazı insanlar, günah işleseler bile Allah’ın (cc) kendilerine azap etmeyeceğini söylüyorlardı. Bunun üzerine Rabbimiz (cc) önceki ayette, söz konusu kişilerin iddialarının bir kuruntudan ibaret olduğunu ve günah işleyenlerin ceza çekeceğini bildirdi. Bu ayette ise Allah’ın (cc) emrine uyarak iman eden ve sâlih amel işleyenlere mutlaka mükâfat verileceği müjdelenmektedir. İman etmeyene ise mükâfat yoktur.

Allah (cc), inanan kimselerin yaptıkları iyi amellerin mükâfatını mutlaka verecek ve onları cennete koyacaktır.

Salihât: İyi işler, salih ameller.
Nakîr: Çok küçük nesne, zerre.

Bütün peygamberler tevhid inancına çağırmıştır. Çünkü Allah’tan (cc) başka hiçbir ilah yoktur. O (cc), eşi ve benzeri olmayandır. Bu sebeple ibadet de yalnızca Allah’a (cc) yapılır. Ne yazık ki, kimi insanlar bazı varlıkların Allah (cc) gibi güç ve kudrete sahip olduğunu iddia etmiş, kimileri ise Allah’tan (cc) başka varlıklara ibadet etmişlerdir. Yüce Allah (cc) bizi uyarmakta, kendisine ortak koşulmasını affetmeyeceğini bildirmektedir. Diğer günahlar ise affedilebilir. Hatta En‘âm sûresi 54. ayetinde Rabbimiz günahlardan tövbe edenleri affedeceğini kesin bir şekilde beyan etmiştir.

Allah’a (cc) şirk koşan kişi, iman etmedikçe bağışlanmaz. İman ise şirki siler.

Şirk: Ortaklık, bir varlığı Allah’a denk ve ortak saymak.
İsm: Günah, kötülük.

(Âl-i İmrân, 3/43)

Hz. Meryem, Yüce Allah tarafından seçilmiş ve bir erkekle birlikte olmadığı hâlde Hz. Îsâ’yı dünyaya getirmek üzere görevlendirilmişti. Bu, büyük bir şeref olduğu gibi bazı zorlukları da vardı. Hz. Meryem’in hem hamileliğin sıkıntılarına hem de insanların dedikodularına katlanması gerekecekti. Onun bir çocuk doğuracağını müjdelemek üzere yanına gelen melekler, ibadete sarılmasını ve ibadet eden diğer müminlere katılmasını öğütlediler. Ayette meleklerin bir sözü aktarılmaktadır.

Seçkin insanlar da dâhil olmak üzere bütün kulların vazifesi, Allah’a ibadet etmektir. İbadet, insanı sıkıntılarından kurtaran, onu huzura kavuşturan sakin bir liman gibidir. Nitekim secde kulun rabbine en yakın olduğu andır.

Rükû: Eğilmek, Allah’ın yüceliği karşısında eğilerek acziyetini ve tevazuunu ortaya koymak.

Râkiîn: Rükû yapanlar.

Rabbimiz, dünya hayatında bize birtakım imkânlar ve kendi tercihlerimizle bazı işleri yapabilme yeteneği vermiştir. Fakat kabiliyetlerimize ve gücümüze aldandığımızda, bunların asıl sahibini unutma tehlikesi ortaya çıkabilmektedir. Yüce Allah, bu aldanmaya karşı bizi uyarmakta ve istediği zaman istediğini yapmaya kâdir olduğunu bildirmektedir. Ayrıca O, kudretini ikrar etmenin bir dua mahiyetinde olduğunu da bize öğretmektedir.

Mümin, gücünün sınırlı olduğunu bilir ve dualarında Allah’ın sonsuz kudretini
ikrar eder.
Mal sahibi, mülk sahibi/Hani bunun ilk sahibi? (Yunus Emre)

Mülk: Her türlü maddî ve manevî imkân, mal, yönetme yetkisi.
Allahümme: Ey Allah’ım!

İnsanların bir kısmı, kendi istek ve arzularına dayanarak hak dinden başka dinler icat etmişlerdir. Bazıları da hak dini değiştirmeye kalkışmışlardır. Böylece yeryüzünde birbirinden farklı dinî topluluklar oluşmuştur. Yüce Allah ise, insanlara gönderdiği dinin aslında tek olduğunu haber vermektedir. Peygamberlerin getirdikleri arasında, zamana ve şartlara bağlı olarak bazı farklı hükümler bulunsa da, esas bakımından hepsi birdir.

İslam, Hz. Adem’den beri gelen bütün peygamberlerin tebliğ ettiği tevhid davasının ortak adıdır.
Allah’tan başkasını tanrı ilan eden bir din, hak değildir.

Din: İrade ve akıl sahibi varlıkları, kendi tercihleriyle dünya ve ahiret saadetine ulaştıran ilahî kanun.
İslam: Yüce Allah’ın bütün peygamberlere gönderdiği tevhid odaklı dinin adı olup “barış” anlamına gelen bir kelimeden türemiştir.

Önceki âyetlerde müminlerin dua ve yakarışlarına değinilmiş, burada da inkâr edenlerin durumu ve karşılaşacakları azabın ne kadar şiddetli olacağı açıklanmıştır. Burada psikolojik tahlile dayalı bir uyarının bulunduğu görülmektedir. Şöyle ki: Mal ve çocuklar, insanoğlunun daraldığında destek almak için genellikle başvurduğu dayanaklardır. Ayette, dünya hayatında kişiye güvence sağlayabilen malların ve çocukların kıyamet gününde bir yarar sağlayamayacağı ifade edilmektedir.

Kıyamet gününde dünyadaki hiçbir güvence kişiye bir yarar sağlamayacak, orada herkes tek başına yaptıklarının hesabını verecektir.
Ahirette sadece iman dolu bir kalple ve salih amellerle Allah’ın huzuruna gelmiş olmak bir değer ifade edecektir.

Nâr: Cehennem ateşi

İnsanların bir kısmı, kendileri gibi bir insan gördükleri Hz. Muhammed’e (s.a.s) tabi olmaktan geri durmuşlar, hatta onu alaya almışlardı. Hâlbuki Hz. Peygamber Allah’ın (c.c.) elçisiydi ve Allah’ı sevenlerin O’nun elçisini de sevmeleri beklenirdi. Peygamber, Allah için sevilir. Ayrıca, sevginin sadece sözde kalmaması, gereğinin yapılması gerekir. Seven, sevdiğinin emrini yerine getirir.

Hz. Muhammed’in yoluna tabi olmamız, Allah’ı sevmemizin bir gereğidir. Allah’ın sevgisini ve affını kazanmanın yolu, insanların uydurduklarını bırakıp Peygamber’in öğrettiklerini uygulamaktan geçer.

İttibâ: Uymak, yolundan gitmek, tâbi olmak.
Zenb [çoğul: zünûb]: Günah, suç.

Ayette, evrendeki hiçbir bilginin Yüce Allah’a gizli kalmayacağı belirtilerek bu sûrenin 2. ayetinde geçen “Hay” ismi şerifine açıklama getirilmektedir. Zira böyle bir ilmin varlığı ve bu derece kapsamlı olması, daima diri ve ölümsüz olmakla mümkündür.

Diğer taraftan bu açıklama yine aynı ayette yer alan “Kayyûm” ismi ile de bağlantılıdır.

Çünkü kayyûm, “bütün varlıkları yaratan, varlıklarını sürdürmelerini sağlayan, denetleyen ve görüp gözeten” anlamına geldiğine göre, bu ismin tecellisi, bütün yaratıkların ihtiyaçlarını bilmeye bağlıdır

Allah, her şeyi görür ve bilir. Hiçbir şey O’na gizli değildir.

Ard/Arz: Yer, yeryüzü, dünya.
Semâ: Gök.

İslam her durumda hak ve hakikatin ortaya çıkmasını, kimsenin zulme uğramamasını ister. Bu bakımdan borç ilişkilerinde tarafların haksızlığa uğramaması için yazılı teminat alınması, şahit tutulması veya rehin alınması gibi tedbirleri önerir. Bu tedbirler alınsa bile eğer kişilerde emanet duygusu ve sorumluluk yeterince gelişmemişse borcun tarafları birbirlerine karşı haksızlık yapabilirler. Âyet, bunu yapmamalarını emretmektedir.

İlgili merciler önünde hak ve adaleti gözeterek tanıklık yapmak insanî ve İslamî bir görevdir. Tanıklığı gizlemek ve yalancı şahitlik yapmak günahtır.

Şahit: Bir olaya veya duruma tanık olan veya tanıklık eden kişi.

Faizi haram kılan Kur’an, gerek ödünç almak ve gerekse diğer meşru akitleri yapmak suretiyle borçlanmayı helal kılmış, bu hükmü de hemen faiz yasağının arkasından beyan etmiştir. Borç ilişkisinde en önemli mesele borcun zamanında ve eksiksiz olarak ödenmesidir. Bunun sağlanabilmesi için de hem unutmayı hem de inkârı önleyecek yazılı vesika ve şahit tutma gibi ek tedbirlere ihtiyaç vardır. Yazılı belgeler birer ispat vasıtasıdır. Yazma, şahit tutma ve teminat alma gibi işlemler, insanlarda emanet, sorumluluk ve güven duygusunu geliştirir.

Borç ilişkilerinin yazılı belge veya şahitler marifetiyle güvence altına alınması daha uygundur.

Deyn: Borç, kişileri birbirlerine karşı bir şey yapmak yahut vermekle yükümlü kılan hukukî ilişki.

Birçok insan sadakanın serveti azalttığını, faizin ise servete servet kattığını düşünür ve buna inanır. Âyet, sadakası verilen malın azalacağı, faiz sayesinde ise zenginliğe ulaşılacağı şeklindeki bu düşüncenin doğru olmadığını ifade etmektedir. Faiz rakam ve hacim olarak serveti çoğaltıyor görülse bile gerçekte malın bereketini yok eder, kişinin günahını artırarak manevî bakımdan da iflasını hazırlar. Sadaka veren kişinin ise serveti bereketlenir, amel defteri sevapla dolar.

Faizli işlemler yapmak büyük günahlardandır. Sadaka ve infak ise teşvik edilmiştir. Allah’ın sevgisini kazanmak için faizden uzak durmak ve sadaka vermek gerekir.

Ribâ: Faiz, ödünç işlemlerinde ve alışverişte karşılığı bulunmayan hakiki veya hükmî fazlalık

Sadakaları açık olarak verirseniz bu ne güzel! Şayet onu yoksullara verirken gizlerseniz bu sizin için daha da hayırlıdır ve sizin bir kısım günahlarınıza keffâret olur. Allah, yaptıklarınızdan haberdardır. Bakara, 2/271

Toplumda, ekonomik açıdan sıkıntı çeken fakirler bulunabilir. İhtiyaç sahiplerinin sıkıntılarını hissetmek, onlara açık veya gizli sadaka vermek gerekir. İhtiyaç sahiplerine yapılan yardımın, sadaka ve zekâtın açık olarak verilmesi caiz olmakla beraber, gizli olması daha hayırlıdır. Zira infak gizli yapıldığında hem alanın mahcup olması hem de verenin gösterişe düşmesi ihtimali ortadan kalkar.

Sadakaların gizli olarak verilmesi tercihe şayandır. Yapılan hayırlar, verilen sadakalar bir kısım günahların affedilmesine sebep olur.

Sadaka: Gönüllü olarak veya dinî bir vecibeyi yerine getirmek üzere ihtiyaç sahiplerine yapılan maddî yardım.